Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя падведзены вынікі рэспубліканскага конкурсу па скарачэнні выкідаў ад механічных транспартных сродкаў за 2023 год сярод суб’ектаў гаспадарання рознай формы ўласнасці.
Усяго ў конкурсе прынялі ўдзел 92 суб’екты гаспадарання. У кожнай намінацыі вызначаны тры пераможцы. Найбольшая колькасць балаў арганізацыям налічвалася за наяўнасць механічных транспартных сродкаў, якія выкарыстоўваюць у якасці крыніцы энергіі электрычнасць. Найлепшых вынікаў у працы па зніжэнні выкідаў у 2023 годзе дасягнулі:
Правядзенне рэспубліканскага конкурсу па скарачэнні выкідаў ад механічных транспартных сродкаў уносіць уклад у дасягненне Рэспублікай Беларусь Мэт устойлівага развіцця 3, 13 і іншых МУР.
Падрабязней з вынікамі конкурсу можна азнаёміцца па спасылцы.
26 красавіка 2024 г. на базе бізнес-цэнтра СЭЗ «Гроднаінвест» адбыўся бізнес-семінар «ESG-day у Гродне». Арганізатарамі мерапрыемства выступілі СЭЗ «Гроднаінвест», кансалтынгавая кампанія ASER і рэйтынгавае агенцтва BIK Ratings.
У рамках семінара прадстаўнікі бізнесу, замежных кампаній і фінансавых інстытутаў, якія ўкараняюць або плануюць укараняць ESG-прынцыпы ў сваю дзейнасць абмеркавалі стан і перспектывы ESG-павесткі ў Беларусі, асновы ESG-трансфармацыі, укараненне Мэт устойлівага развіцця ў стратэгію кампаніі, развіццё ESG-рэйтынгавання і іншыя пытанні.
Укараненне ідэй устойлівага развіцця ў дзейнасць арганізацый садзейнічае павышэнню эканамічнай эфектыўнасці беларускіх прадпрыемстваў і ўносіць важны ўклад у рэалізацыю Рэспублікай Беларусь Парадаку дня ў галіне ўстойлівага развіцця на перыяд да 2030 года.
З больш падрабязнай інфармацыяй аб семінары можна азнаёміцца па спасылцы.
З 1 па 31 мая 2024 г. у Беларусі праходзіць Конкурс пілотных ініцыятыў па Мэтам устойлівага развіцця (МУР).
У Конкурсе могуць прыняць удзел арганізацыі, якія зарэгістраваны і ажыццяўляюць сваю дзейнасць у Рэспубліцы Беларусь. Для ўдзелу ў Конкурсе арганізацыя павінна падаць заяўку праз платформу https://sdgidea.by. Заяўкі будуць прымацца па 31 траўня 2024 года (да 18:00).
Падрабязней з парадкам і ўмовамі правядзення Конкурсу пілотных ініцыятыў па МУР можна азнаёміцца па спасылцы.
Конкурс праводзіцца ў рамках Сумесного праекта «Падтрымка намаганняў Рэспублікі Беларусь па нацыяналізацыі і лакалізацыі МУР», які фінансуецца Урадам Расійскай Федэрацыі. Праект зарэгістраваны ў базе даных праграм і праектаў міжнароднай тэхнічнай дапамогі 28 снежня 2022 г. № 2/22/001160.
Падрабязней пра Конкурс можна даведацца з інфармацыйных семінараў, якія прайшлі ва ўсіх абласцях краіны. Відэазапіс семінараў даступны па спасылках:
Магілёў – 19 сакавіка 2024 г.Віцебск – 28 сакавіка 2024 г.Мінск – 2 красавіка 2024 г.Гродна – 11 красавіка 2024 г. Гомель – 16 красавіка 2024 г.Брэст – 18 красавіка 2024 г.
25-26 красавіка 2024 г. у Гродзенскім дзяржаўным абласным эколага-біялагічным цэнтры дзяцей і моладзі прайшоў семінар-трэнінг «Інтэграцыя Кліматычнай шкатулкі ў праект». Семінар-трэнінг праводзіўся ў рамках праекту «Кліматычная адукацыя ў мэтах прасоўвання МУР і прасоўвання кліматычнай позвы (Кліматычная шкатулка)».
У рамках мерапрыемства ўдзельнікі азнаёміліся з праектам «Кліматычная шкатулка» і навучальнымі матэрыяламі для далейшага ўкаранення ў адукацыйны працэс устаноў адукацыі, а таксама абмеркавалі пытанні змянення клімату і ролю экалагічнай адукацыі ў павышэнні інфармаванасці педагогаў і навучэнцаў аб наступствах змянення клімату.
Паглыбленне ведаў аб клімаце і наступствах яго змянення ўносіць уклад у дасягненне Рэспублікай Беларусь Мэт устойлівага развіцця 4, 13 і іншых МУР.
26 красавіка 2024 г. у Мінску адбылося пасяджэнне пастаяннай міжведамаснай камісіі па выніках рэалізацыі дзяржаўных праграм «Навукова-інавацыйная дзейнасць НАН Беларусі», «Навукаёмістыя тэхналогіі і тэхніка», «Ахова навакольнага асяроддзя і ўстойлівае выкарыстанне прыродных рэсурсаў».
У 2024 годзе акцэнт у выкарыстанні рэсурсаў профільных дзяржаўных праграм будзе зроблены на навукова-даследчых і канструктарскіх работах, вынікам якіх стануць інавацыйныя праекты ў машынабудаванні, будаўніцтве, аграпрамысловым комплексе, ахове здароўя, іншых галінах. Маштабаванне такіх перспектыўных рашэнняў і распрацовак будзе садзейнічаць умацаванню тэхналагічнай бяспекі краіны і ўстойліваму эканамічнаму росту, у тым ліку ў рэгіёнах.
Эфектыўная рэалізацыя мерапрыемстваў дзяржаўных праграм уносіць важны ўклад у рэалізацыю Парадаку дня ў галіне ўстойлівага развіцця на перыяд да 2030 года.
З больш падрабязнай інфармацыяй аб пасяджэнні можна азнаёміцца па спасылцы.
У Беларусі створаны новы інтэрактыўны рэсурс – лічбавая карта асабліва ахоўных прыродных тэрыторый.
Карта змяшчае сістэматызаваную інфармацыю аб нацыянальных парках, запаведніках, заказніках і помніках прыроды. На карце таксама прадстаўлена інфармацыя аб паслугах у сферы экатурызму, кантактныя дадзеныя і спасылкі на анлайн-рэсурсы, якія дапамогуць вывучыць інфармацыю аб пражыванні, харчаванні, гістарычных і культурных славутасцях. Акрамя таго, анлайн-карта можа быць дадаткова выкарыстана для распрацоўкі новых экатурыстычных маршрутаў і прадуктаў.
Стварэнне лічбавай карты асабліва ахоўных прыродных тэрыторый унясе ўклад у развіццё экалагічнага турызму і дасягненне Рэспублікай Беларусь Мэт устойлівага развіцця 9, 12, 15 і іншых МУР.
З больш падрабязна інфармацыяй аб анлайн-карце можна азнаёміцца па спасылцы.
29-30 красавіка 2024 года ў ДУА «Мінскі гарадскі адукацыйна-аздараўленчы цэнтр «Лідэ» будзе праходзіць VII Фестываль школьнікаў і студэнтаў «Медыяцыя будучыні». Тэма 2024 года – «Мы – наша сёння і заўтра». Арганізатарам мерапрыемства выступае навучальна-практычная ўстанова «Цэнтр «Медыяцыя і права».
Штогадовае правядзенне Фестывалю накіравана на папулярызацыю і актывізацыю развіцця школьнай медыяцыі, а таксама ўцягванне вучняў у адзіную адукацыйную прастору па абмене вопытам работы Службаў школьнай медыяцыі ў Рэспубліцы Беларусь.
Праграмай фестывалю запланавана работа секцый па пытаннях урэгулявання спрэчак, а таксама правядзенне майстар-класаў, інтэрактыўных пляцовак, творчых майстэрняў, міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі.
Правядзенне Фестывалю школьнікаў і студэнтаў «Медыяцыя будучыні» робіць уклад у дасягненне Рэспублікай Беларусь Мэт устойлівага развіцця 4, 16 і іншых МУР.
З больш падрабязнай інфармацыяй аб Фестывалі можна азнаёміцца па спасылцы.
23 красавіка 2024 года ў Мінску адбылося пасяджэнне Савета па ўстойлівым развіцці, прысвечанае Міжнароднаму дню памяці аб чарнобыльскай катастрофе.
У ходзе пасяджэння ўдзельнікі абмеркавалі перспектыўныя напрамкі дзяржаўнай палітыкі ў галіне рэгіянальнага развіцця, у тым ліку, тэрыторый, якія падвергліся радыеактыўнаму забруджванню ў выніку катастрофы на ЧАЭС, трансфармацыю падыходаў да забеспячэння ядзернай і радыяцыйнай бяспекі, медыцынскія наступствы катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, аднаўленне і развіццё пацярпелых рэгіёнаў Гомельскай вобласці, экскурсійна-адукацыйныя рашэнні на базе дзяржаўнай прыродаахоўнай навукова-даследчай установы «Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік» і іншыя актуальныя пытанні.
З прывітальным словам да ўдзельнікаў пасяджэння ад імя Нацыянальнага каардынатара па дасягненні Мэт устойлівага развіцця звярнуўся намеснік Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь Амбразевіч Ю.Г. Ён адзначыў, што Беларусь прыняла на сябе цяжкія ўдары катастрофы, якая здарылася ў выніку аварыі на атамнай электрастанцыі ў горадзе Чарнобыль у 1986 годзе: зона радыеактыўнага забруджвання закранула амаль чвэрць тэрыторыі, на якой жыве пятая частка насельніцтва краіны. Нягледзячы на шэраг поспехаў на шляху адраджэння пацярпелых раёнаў, а таксама асаблівы ўклад міжнароднай супольнасці, у тым ліку сістэмы ААН, у доўгатэрміновай перспектыве частка тэрыторыі так ніколі і не будзе прыдатнай для жыцця. Менавіта таму, «у 2016 годзе Беларусь узяла на сябе ініцыятыву захавання Чарнобыльскай тэматыкі ў міжнародным парадку дня і ініцыявала рэзалюцыю Генеральнай Асамблеі – неабходнасць працягу чарнобыльскага супрацоўніцтва пад эгідай арганізацыі Аб’яднаных Нацый у мэтах дасягнення ўстойлівага развіцця пацярпелых рэгіёнаў як у Беларусі, так і ў іншых краінах». Таксама, Амбразевіч Ю.Г. звярнуў увагу, што галоўная задача гэтага пасяджэння – абмен вопытам па тэматыцы мінімізацыі наступстваў чарнобыльскай катастрофы паміж урадам, краінавай камандай ААН, няўрадавым сектарам, дзелавой супольнасцю.
Расул Багіраў, Пастаянны каардынатар ААН у Рэспубліцы Беларусь у сваёй прывітальнай прамове адзначыў, што, пачынаючы з 1986 года міжнародныя арганізацыі, донары, прыватны сектар, грамадскія арганізацыі падтрымлівалі аднаўленне пацярпелых раёнаў Беларусі. За гэты час рэалізавана больш за 80 маштабных праектаў і праграм на агульную суму больш за 70 млн. дол. ЗША. Сістэмная комплексная дзяржаўная падтрымка і міжнародная дапамога ад агенцтваў ААН і донараў садзейнічалі пераходу чарнобыльскіх раёнаў ад статусу аднаўляльных да статусу ўстойлівага развіцця. Сёння гэтыя тэрыторыі прадстаўляюць магчымасці для дэманстрацыі ўстойлівага тэрытарыяльнага развіцця з прымяненнем цыркулярнай эканомікі, экасістэмнага кіравання і захавання унікальнага натуральнага асяроддзя пражывання. Расул Багіраў падкрэсліў, што «ААН застанецца верным партнёрам Беларусі з бесстароннім і ўніверсальным мандатам, досведам, каардынацыйнымі механізмамі і прыхільнасцю да прынцыпу «Нікога не пакінуць ззаду».
«Кардынальныя змены, якія адбыліся на знешнім контуры, сфарміравалі новую рэальнасць, якая істотна ўплывае на ўстойлівасць эканамічнага развіцця Беларусі. Аднак, нацыянальная эканоміка даказвае сваю заможнасць», – адзначае намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь, кіраўнік міжсектаральнай групы па эканоміцы Савета па ўстойлівым развіцці Бранцэвіч Т.У. Адносна 1995 года рэальныя грашовыя даходы насельніцтва выраслі ў 9,2 раза, рэальная заработная плата ў 12,4 раза. У структуры спажывецкіх расходаў дамашніх гаспадарак акцэнты перамясціліся з тавараў першай неабходнасці на паслугі. Калі, у 1995 годзе на харчаванне марнавалася каля 62%, то ў 2023 годзе – 35,4%. У Беларусі прадастаўлены 100% доступ грамадзян да медыцынскіх паслуг, вельмі высокія паказчыкі ў сферы адукацыі, самыя высокія паказчыкі па ўзроўнях забяспечанасці насельніцтва жыллём, прымаюцца меры па скарачэнню разрыву па ўзроўню і якасці жыцця ў рэгіёнах і інш.
Таксама адзначаюцца станоўчыя тэндэнцыі ў сацыяльна-эканамічным развіцці рэгіёнаў, якія пацярпелі ў выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС. Так, паводле даных на студзень 2024 года, у 28 з 47 такіх рэгіёнах, забяспечаны рост аб’ёмаў вытворчасці ў сельскай гаспадарцы, у прамысловасці – у 30 рэгіёнах, рэнтабельна працуюць 43 рэгіёны, 34 рэгіёны працуюць з чыстым прыбыткам.
Ключавой праблемай развіцця пацярпелых тэрыторый з’яўляецца скарачэнне дэмаграфічнага і працоўнага патэнцыялу. У параўнанні з 2011 годам колькасць насельніцтва гэтых рэгіёнаў скарацілася на 9,8%. У сярэднім па краіне гэты паказчык 3,4%. Адным з вырашальных фактараў для паляпшэння сітуацыі з’яўляюцца суадносіны ўзроўню заработнай платы да сярэдняй па краіне, а таксама камфортнасць і бяспека пражывання ў рэгіёнах. На іх павышэнне накіравана дзяржаўная палітыка ў галіне рэгіянальнага развіцця. Гэтыя палажэнні адлюстраваны і ў стратэгічных дакументах – Нацыянальнай стратэгія ўстойлівага развіцця да 2030 года, праграмах сацыяльна-эканамічнага развіцця рэгіёнаў, дзяржаўных праграмах.
«Сёння краіна ўступіла ў новы прагнозны цыкл, і далейшая прапрацоўка перспектыўных напрамкаў рэгіянальнага развіцця будзе ажыццяўляцца ў рамках падрыхтоўкі двух асноўных дакументаў: Нацыянальнай стратэгіі ўстойлівага развіцця на перыяд да 2040 года і праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны на 2026-2030 гады», – сообщила Бранцевич Т.В.
Асноўным аспектам ва ўстойлівым развіцці тэрыторый, якія пацярпелі ад чарнобыльскай катастрофы, з’яўляецца радыяцыйны фактар. «2023 год з’яўляўся вельмі радыкальным у частцы прыняцця вялікай колькасці рашэнняў, важных для галіны ядзернай і радыяцыйнай бяспекі. Істотныя змены адбыліся ў нарматыўна-прававой базе: прыняты Закон «Аб рэгуляванні бяспекі пры выкарыстанні атамнай энергіі», стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адходамі, у тым ліку чарнобыльскага паходжання, зацверджаны асноўныя напрамкі правядзення адзінай дзяржаўнай палітыкі ў галіне забеспячэння ядзернай і радыяцыйнай бяспекі», – праінфармавала начальнік Дэпартамента па ядзернай і радыяцыйнай бяспецы Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь Лугоўская А.М.
На сённяшні дзень застаюцца забруджанымі 40% Гомельскай вобласці, 23 працэнты – Магілёўскай, што складае 12,8% ад агульнай тэрыторыі краіны, на якой знаходзіцца 2022 населеныя пункты, 49 аб’ектаў і пражывае 938 тыс. чалавек, у тым ліку 185 тыс. дзяцей. Радыяцыйна-небяспечнымі застаюцца 248,8 тыс. га. зямель, з якіх 201,6 тыс. га прыпадае на Гомельскую вобласцьБольш за 70% радыенуклідаў сканцэнтравана на тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічны запаведніка. У ліку мерапрыемстваў, якія забяспечваюць бяспеку на гэтых тэрыторыях – арганізацыя кантрольна-прапускнога рэжыму.
Аб’ектам пастаяннага кантролю ў Беларусі з’яўляецца аказанне медыцынскай дапамогі жыхарам раёнаў, якія пацярпелі ад наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС. Сёння да пацярпелага насельніцтва рэспублікі аднесена больш за 1 млн. 300 тыс. чалавек, кожны сёмы ва ўзросце да 18 гадоў. Найбольш праблемныя пытанні – старэнне насельніцтва і павелічэнне агульнага захворвання.
«Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь удзяляецца асобная ўвага даступнасці медыцынскай дапамогі сельскім жыхарам, якасці і паўнаце правядзення дыспансерных аглядаў, ранняй дыягностыкі неінфекцыйных захворванняў, а таксама правядзенню практыка-арыентаваных навуковых даследаванняў і распрацовак у галіне аховы здароўя і аказання медыцынскай дапамогі пацярпелым жыхарам», – адзначыў намеснік Міністра аховы здароўя, галоўны дзяржаўны санітарны ўрач Рэспублікі Беларусь Тарасенка А.А.
Прыярытэтамі далейшай дзейнасці ў галіне мінімізацыі наступстваў катастрофы з’яўляюцца ўдасканаленне сістэмы медыцынскай дапамогі і дыспансернага назірання насельніцтва, распрацоўка і ўкараненне метадаў прафілактыкі ранняй дыягностыкі і лячэння захворванняў, удасканаленне напаўнення і развіцця дзяржаўнага рэгістра асоб, якія падвергліся катастрофе.
Што да аднаўлення і развіцця эканомікі, інфраструктуры, сельскай гаспадаркі рэгіёнаў, якія пацярпелі ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, то варта адзначыць дасягненні Гомельскай вобласці.
У выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС пацярпелі 20 з 21 раёнаў Гомельскай вобласці, 357 населеных пунктаў спынілі сваё існаванне, каля 40 гаспадарак і 216 тыс. га сельскагаспадарчых угоддзяў выведзены з работы, забруджана 1127 населеных пункта, колькасць пацярпелага насельніцтва – 749 тыс. чалавек. За перыяд з 1986 па 2023 год у Гомельскай вобласці адноўлена і ўведзена ў эксплуатацыю 33,9 тыс. кватэр, 134 школы, 101 дзіцячы сад, 35 бальніц, 104 ФАПаў, пракладзена 3,4 тыс. км дарог і 1,3 тыс. км водаправодных сетак, газіфікавана 135 населеных пунктаў. Вялікая ўвага ўдзелена ўмацаванню патэнцыялу сельскагаспадарчых арганізацый, стварэнню рабочых месц, сацыяльнай сферы, рэалізацыі спецыяльных праектаў па развіццю эканомікі вобласці.
Найбольшая колькасць радыенуклідаў у Гомельскай вобласці прыпала на тэрыторыю Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічны запаведніка. Грамадская арганізацыя «Беларускі зялёны крыж» супрацоўнічае з запаведнікам па такіх тэматычных напрамках як міфічны, прыродны, гістарычны, культурны, тэхнагенны.
На сённяшні момант існуе два экскурсійныя маршруты па Чарнобыльскім рэгіёне, а таксама распрацаваны інфармацыйна адукацыйны дапаможнік «Днепра-Сожскі заказнік». Акрамя таго, вядуцца работы па распрацоўцы экскурсійна-інфармацыйнага дапаможніка «Чарнобыль-40», які будзе ўключаць экскурсійныя маршруты па запаведніку, Брагінскім, Лоеўскім, Нараўлянскім і Хойніцкім раёнах, карты, настольныя гульні, анлайн інфа-рэсурсы з QR-кодамі і інш.
У адносінах да вывучэння ўплыву наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС на здароўе чалавека вялікую ролю адыгрывае Сусветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ).
«У ліку задач СААЗ сумесна з дзяржаўным і міжнароднымі партнёрамі з’яўляецца аказанне падтрымкі сектару аховы здароўя ў падрыхтоўцы да мер рэагавання на радыяцыйныя і ядзерныя надзвычайныя сітуацыі, дапамогі пацыентам з прамянёвымі палажэннямі», – адзначыў Прадстаўнік СААЗ у Беларусі Сяргей Дыярдзіца.
Акрамя таго, СААЗ рэгулярна абнаўляе рэкамендацыі па падрыхтоўцы і рэагаванні на радыяцыйныя аварыі. У 2023 годзе абноўлены пералік лекавых сродкаў, запас якіх неабходна стварыць на выпадак радыяцыйных і ядзерных надзвычайных сітуацый, а таксама распрацаваны рэкамендацыі ў дачыненні да іх належнага выкарыстання.
Запіс пасяджэння Савета па ўстойлівым развіцці ў відэа-фармаце
Прэзентацыі выступоўцаў:
«Трансфармацыя падыходаў да забеспячэння бяспекі чарнобыльскіх рэгіёнаў у кантэксце рэалізацыі адзінай дзяржаўнай палітыкі ў галіне забеспячэння ядзернай і радыяцыйнай бяспекі»
«Пераход ад аднаўлення да развіцця пацярпелых ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС рэгіёнаў Гомельскай вобласці»
«Аб экскурсійна-адукацыйных рашэннях на базе дзяржаўнай прыродаахоўнай навукова-даследчай установы «Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік» (ПДРЭЗ)»
Усе фатаграфіі
22–26 красавіка 2024г. адбыўся візіт спецыялістаў Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь і экспертнай супольнасці ў Бішкек з мэтай азнаямлення з вопытам Кыргызстана па правядзенні гендэрнай экспертызы нарматыўных прававых актаў і механізмамі яе інтэграцыі ў заканатворчы працэс.
Гендэрная экспертыза нарматыўных прававых актаў – гэта адзін з інструментаў, які выкарыстоўваюць урады для забеспячэння роўных правоў і магчымасцей мужчын і жанчын ва ўсіх сферах жыцця. Яна дапамагае гарантаваць, што заканадаўства, дзяржаўныя праграмы і бюджэты ўлічваюць патрэбы мужчын і жанчын, не змяшчаюць элементы дыскрымінацыі, не прыводзяць да паглыблення няроўнасці, а наадварот, будуць садзейнічаць роўнасці магчымасцей, правоў, абавязкаў і адказнасці для жанчын і мужчын.
Кыргызстан – адна з першых краін на постсавецкай прасторы, дзе гендэрная экспертыза з’яўляецца абавязковым элементам заканатворчай дзейнасці. У развіццё палітыкі гендэрнай роўнасці ўжо ў 2007 годзе ў краіне было зацверджана Палажэнне аб парадку правядзення гендэрнай экспертызы праектаў нарматыўных прававых актаў і падрыхтоўкі адпаведных заключэнняў.
Візіт у Бішкек арганізаваны Фондам ААН у галіне народанасельніцтва (ЮНФПА) у Беларусі ў рамках Сумеснага праекта «Падтрымка намаганняў Рэспублікі Беларусь у нацыяналізацыі і лакалізацыі Мэт устойлівага развіцця», які фінансуецца Урадам Расійскай Федэрацыі.
Адпаведнасць нарматыўных прававых актаў прынцыпам забеспячэння роўных правоў і магчымасцей жанчын і мужчын садзейнічае ўстойліваму развіццю і ўносіць уклад у дасягненне Рэспублікай Беларусь Мэт устойлівага развіцця 5, 10 і іншых МУР.
КАРТА САЙТА
